Illegale pers: Het Parool, Vrij Nederland, Trouw

Het eerste nummer van Het Parool verscheen op 10 februari 1941. Het was een voortzetting, op bredere basis, van de Nieuwsbrief van Pieter 't Hoen. Verschijningsdatum van de eerste Nieuwsbrief: 25 juli 1940. Achter de naam 'Pieter 't Hoen' ging de Amsterdammer Frans Goedhart schuil.

Het eerste nummer van Vrij Nederland verscheen op 31 augustus 1940. In die eerste VN stond dat de oplage 1.000 exemplaren bedroeg, maar het waren er niet meer dan 130, het budget was nogal beperkt. Vrij Nederland werd opgericht door een groepje jonge, vooruitstrevende protestants-christelijke Nederlanders.

Trouw was een 'behoudende' afsplitsing van Vrij Nederland. Het eerste nummer van Trouw verscheen op 20 januari 1943.

Frans Goedhart
Frans Goedhart (1904-1990) werkte al voor de oorlog als journalist. Hij had grote politieke belangstelling en was enkele jaren lid van de communistische partij. In 1934 werd hij uit de CPN geroyeerd, na een conflict over de partij-opvatting over Marinus van der Lubbe, de Nederlandse brandstichter van de Rijksdag in Berljn (1933). Hij kreeg een diepe afkeer van het communisme, maar bleef socialist.

De bezetting maakte Goedhart woedend. Als felle antifascist was hij altijd tegen de neutraliteitspolitiek geweest. Nu, in 1940, vond hij de makheid van de kranten en van het hele Nederlandse volk onverdraaglijk. Goedhart begon een verzetskrant: de gestencilde Nieuwsbrief van Pieter 't Hoen - hij zag de gedreven achttiende-eeuwse journalist Pieter 't Hoen als inspirerend voorbeeld.

Van Nieuwsbrief naar Parool
De eerste Nieuwsbrief, datum 25 juli 1940, had een oplage van 500 exemplaren. Goedhart stuurde ze 'aan een aantal bekende Nederlanders en aan een aantal kapperszaken, waarschijnlijk in de niet-gehonoreerde verwachting, dat de kappers die brief wel tussen de lectuur op de leestafel zouden leggen', aldus Evert Werkman, in Het Parool van 25 juli 1980.

De Nieuwsbrief kreeg begin 1941 een nieuwe naam: Het Parool ('vrij, onverveerd'). Het was nu niet langer een eenmanskrant. Er kwam een redactie, waarin naast Frans Goedhart zelf twee bekende sociaal-democraten zitting namen: Koos Vorrink en H.B. Wiardi Beckman. Talrijke Parool-medewerkers zijn gearresteerd en bij 'Parool-processen' ter dood veroordeeld.

Opgepakt en weer ontsnapt
Goedhart zelf werd samen met Wiardi Beckman opgepakt, en wel op 18 januari 1942, op het strand van Scheveningen. Ze stonden op het punt om op verzoek van koningin Wilhelmina met een oorlogsschip naar Engeland over te steken. De twee werden gevangen gezet in het concentratiekamp Vught. Wiardi Beckman zou in maart 1945 omkomen in het concentratiekamp Dachau.

Goedhart was ter dood veroordeeld, maar hij ontsnapte, met hulp van een politieman, op 2 augustus 1943 uit het politiebureau in Vught. Hij hervatte zijn Parool-werk alsof hem niets was overkomen. (Het Parool werd tijdens de afwezigheid van Frans Goedhart geleid door zijn bijna-naamgenoot G.J. van Heuven Goedhart, die in 1944 naar Londen overstak, waar hij minister werd in de Nederlandse regering in ballingschap.)

Het Parool was een landelijk blad. Het werd op diverse plaatsen in Nederland gedrukt, in 1944-1945 onder meer bij de verder legale drukkerij van vader en zoons Jesse aan de Nieuwezijds Voorburgwal in Amsterdam.

Zie ook: Het Parool, alle verzetskranten

Vrij Nederland
Vrij Nederland wordt vaak in een adem genoemd met de verzetsman H.M. van Randwijk (1909-1966). Van Randwijk, onderwijzer en romanschrijver, kwam in 1942 bij de krant, nadat de Vrij Nederland-groep door een arrestatiegolf was uitgedund. Van Randwijk voerde een strakke organisatie in, om de veiligheid van de Vrij Nederland-groep te bevorderen.

Trouw
De groep werd uitgebreid met onder meer Wim Speelman (1919-1945). Wim Speelman zou later de hoofdverspreider worden van Trouw. De gereformeerde (orthodox protestants-christelijke) verzetskrant Trouw begon zijn bestaan begin 1943, als afsplitsing van Vrij Nederland.

Ook Trouw bleven de rampen niet bespaard. De bezetter arresteerde een aantal Trouw-medewerkers. Via-via kreeg de Trouw-leiding te horen dat het leven van de gevangenen gespaard zou blijven, als de krant maar ophield te verschijnen. Trouw ging door. Vervolgens werden op 9 augustus 1944 in het concentratiekamp Vught twaalf Trouw-medewerkers gefusilleerd; op 10 augustus nog eens elf.

Zie ook: de illegale Trouw 1943-1945