12 september 2018

Verzet van Joden en menselijke waardigheid

Lezing door Liesbeth van der Horst, directeur Verzetsmuseum Amsterdam, ter gelegenheid van de presentatie van het boek  Sasha Pechersky. De Russische soldaat die de opstand van Sobibor leidde geschreven door Selma Leydesdorff.


Tekst lezing

Mijn eerste jaren in het Verzetsmuseum werkte ik als collectieregistrator. Het viel me op hoeveel collecties van Joodse verzetsmensen ik tegenkwam: vervalsers, knokploegleiders, Engelandvaarders.

Veel van de verzetsmensen die rondleidingen gaven in het museum bleken ook Joods (Elly van Crefeld, Herman Natkiel, Ro Sijbrands, Paul Veerman, Mirjam Ohringer). Het werd mij snel duidelijk dat het cliché dat de Joden zich als makke schapen naar de slachtbank hebben laten leiden – dat Selma in haar boek bestrijdt -  onzin is. Het ligt natuurlijk ook voor de hand dat juist Joden als ze onderduiken en illegaal leven, ook actief worden in de illegaliteit. En het is niet gangbaar in de geschiedschrijving, maar onderduiken zelf zie ik óók als verzet. Je deed iets dat beslist niet mocht; nam het heft in eigen handen, en je nam een groot risico. Er zijn naar schatting 28.000 Joden in Nederland ondergedoken, zo’n 20% van het totaal, op een moment dat het georganiseerde verzet nog in de kinderschoenen stond, dus men moest de onderduik helemaal of grotendeels zelf organiseren. Geen makke schapen.

Waarom is het Joodse verzet onderbelicht gebleven? Ik zie drie oorzaken.
Ten eerste waren de Nederlandse Joden in hoge mate geassimileerd. De Joodse verzetsmensen die ik heb gekend waren socialistisch, communistisch of liberaal, hadden niets met religie, niet zo veel met hun Joodse identiteit en maakten deel uit van verzetsgroepen die niet typisch Joods waren.  Ze vielen daarin niet op.

Ten tweede werd het verzet van Joden achteraf soms minder serieus genomen omdat zij zouden hebben gehandeld uit lijfsbehoud. Onderduik voor de arbeidsinzet wordt doorgaans iets eerder als verzet gezien dan onderduik voor deportatie. Joden kunnen geen Yad Vashem-onderscheiding krijgen, en Joodse Engelandvaarders moesten bij hun aanvraag voor een Buitengewoon Pensioen harde bewijzen overhandigen dat ze voor hun vertrek de intentie hadden zich aan te sluiten bij de geallieerde strijdkrachten. Andere Engelandvaarders hoefden dat niet, terwijl zij toch ook bijkomende redenen konden hebben om uit te wijken, en vaak werden bedreigd door krijgsgevangenschap of dwangarbeid.

Ten derde zal het te maken hebben met hokjesdenken: we hebben vervolgden, collaborateurs en verzetsmensen. Combinaties daarvan zijn ingewikkeld en Joden waren toch vóór alles slachtoffer. Neem Ernst Cahn, de Joodse eigenaar van IJssalon Koco, die een Duits overvalcommando bespoot met ammoniakgas, wat mede aanleiding was voor de grote razzia op Joden die weer aanleiding was voor de Februaristaking. Hij is wel bekend geworden, maar nooit wordt vermeld dat hij de eerste was die in Nederland vanwege verzet werd gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte. Steevast worden de niet-Joodse ‘achttien doden’ genoemd als eersten die wegens verzet werden gefusilleerd.

Dat het slachtofferschap met zes miljoen doden in de collectieve herinnering overheerst is wel begrijpelijk, maar ik zie het als taak van ons museum om die collectieve blik te verbreden. Sinds 2006 organiseren we met de Stichting Sobibor op of rond 14 oktober, de dag van de opstand in Sobibor, een bijeenkomst over een thema dat is gerelateerd aan die opstand in dat kamp waar 34.000 Nederlanders werden vermoord. Dit jaar zal op 25 oktober Selma Leydesdorff de hoofdgast zijn naar aanleiding van het boek dat vandaag wordt gepresenteerd. U begrijpt hoe blij en vereerd ik ben dat ik het eerste exemplaar in ontvangst mag nemen.

Dankzij het boek – ik heb de drukproef mogen lezen –  heb ik veel geleerd. Er zijn tal van opstanden in de getto’s en kampen geweest – veel meer dan ik wist. Het viel me op dat voor dit verzet, nòg meer dan voor het verzet in Nederland, de krijgsverhoudingen van groot belang waren. Dat de Duitsers aan het verliezen waren gaf moed, èn verhoogde ook heel praktisch de kans dat de opstandelingen zich buiten het kamp in leven zouden kunnen houden tot aan de bevrijding. Wat me ook opviel is dat de opstand in Sobibor, anders dan ik dacht, eigenlijk niet plaatsvond in het vernietigingskamp. De moordmachine werkte vrijwel feilloos. Eerdere pogingen tot opstand werden gesmoord. De opstand werd mogelijk toen een groep Russische soldaten in het kamp werd toegelaten om het vernietigingskamp uit te breiden met een werkkamp. Zij hadden nèt iets meer bewegingsruimte, en waren een militair getrainde hechte groep.

Pechersky wist dat de opstand heel weinig kans van slagen had. Maar niemand had iets te verliezen, en door de opstand trokken de gevangenen de macht naar zich toe. Pechersky  was de onbetwiste leider. Hij smeedde solidariteit, waardoor de gevangenen collectief optraden. Een van de weinige overlevenden, Kalmen Wewryk, zei over de opstand: “De Duitsers waren er in geslaagd ons te beroven van onze menselijke waardigheid. Door de opstand – of we zouden overleven of niet - zouden we onze menselijke waardigheid terugwinnen.”

Verzet is deels een praktische strijd, maar gaat vooral ook om het behoud van menselijke waardigheid. Het is wrang dat Pechersky’s waardigheid na de oorlog werd aangetast door een ander onderdrukkend regime. In de Sovjet-Unie werd niet alleen het verzet van de Joden veronachtzaamd, maar ook de Jodenvervolging, die niet paste in de visie van de staatspropaganda. Daarin was de Tweede Wereldoorlog een nationalistische strijd tegen de nazi’s van het gehele gelijkberechtigde Sovjetvolk, waarin geen verschil tussen mensen mocht zijn. Pechersky geloofde in het Sovjet-ideaal en kwam ook met zichzelf in conflict. Hij kreeg wèl erkenning als Sovjet-veteraan, maar aandacht voor Sobibor als vernietigingskamp voor Joden, werd de kop in gedrukt. En ook in het Westen bleef Sobibor, dat na de opstand met de grond gelijk was gemaakt, lang onbekend door het gebrek aan schriftelijke bronnen, die in de naoorlogse processen essentieel waren voor de bewijsvoering. Het duurde jaren voor de weinige overlevenden onderling contact kregen en er aandacht kwam voor getuigenissen. Pechersky overleed, vóór de val van het Sovjetregime, als een gekwetst man,  gefrustreerd in zijn strijd om erkenning.

Tijdens de opstand werden 12 Duitsers gedood, maar er kwamen ook 41 gevangenen om; en van de gevangenen die zijn ontsnapt, werd het overgrote deel alsnog gepakt en gedood. Misschien een karig resultaat, maar verzet moet niet alleen worden beoordeeld op het praktische effect, maar ook op de moreel-psychische betekenis – betekenis voor het behoud van waardigheid – zowel op korte termijn als in historisch perspectief. Daarin heeft Pechersky een hoofdrol vervuld. Hij legde zich niet neer bij de hopeloze situatie en maakte het verschil. En hij was niet zo’n uitzondering als ik altijd heb gedacht. Er waren eerder pogingen tot opstand, ook in Sobibor, onder meer van twee Nederlanders die de bewakers wilden vergiftigen.  

Zelfs in de vernietigingskampen hebben Joden geprobeerd hun waardigheid te behouden door zich te verzetten. De pogingen slaagden zelden en lieten weinig sporen na. Ik vind het een grote verdienste van Selma Leydesdorff dat zij wereldwijd getuigen heeft opgespoord en onderzoek heeft gedaan om dit belangrijke historische onderwerp aan de vergetelheid te onttrekken.

Wij hadden er geen idee van dat er zoveel bewaard is gebleven. Bijzonder indrukwekkend. We hebben hier drie uur doorgebracht, maar zijn gestopt omdat we niets meer op konden nemen. Wij komen zeker terug om de rest te bekijken.

Jaap en Hilda Oskam, Nieuwegein

Dit museum grijpt je bij de keel! Zoveel goede informatie en echt materiaal wordt hier tentoongesteld! Een aanrader!!

Michele Philips, Aalst (België)

Wat een fantastische opzet van het kindergedeelte van het museum. Heel interactief en heel leerzaam. Ook voor de volwassenen. Ik ben blij ben dat ik met mijn zoon van 12 ben gegaan.

Jorg V

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

De expositie lijkt niet groot, maar al met al kun je hier toch een paar uur besteden. Er is een overzichtelijke tijdlijn hoe het verzet is ontstaan, wat als een rode draad door het museum loopt

Stephanie K

Het junior bezoek begint met de tijdmachine. Daarna leidt het boekje je door het leven van 4 kinderen. Je stapt letterlijk in bijv. een huiskamer en moet daar antwoorden op de vragen vinden. Heel boeiend voor kinderen. Een echte aanrader!

Hoekjes, Rotterdam

All information is in Dutch and English. Good chronological overview of the Dutch resistance during WWII. Chilling statements, informative displays, don't forget to put this museum on your to do list!

NF, Hasselt (België)
Tripadvisor