Anjerdag 1940

Op 29 juni 1940 kwamen in Den Haag, Amsterdam, Rotterdam en verscheidene andere plaatsen in Nederland Oranjegezinde Nederlanders bijeen. In Den Haag bij Paleis Noordeinde, in Amsterdam bij het monument voor de koningin-moeder Emma op het Emmaplein.

Verjaardag prins Bernhard
Het doel van die bijeenkomsten was: openlijk en demonstratief de 29ste verjaardag van prins Bernhard vieren. De vlag uitsteken was al verboden, en vlaggen waren er inderdaad niet te zien. Wel veel bloemen - vooral anjers, vandaar de naam Anjerdag. Die anjer verwees rechtstreeks naar prins Bernhard. Sinds zijn studententijd had de prins de gewoonte om zich met een witte anjer te tooien.

Anjerdag was een demonstratie van nationaal besef, van trouw aan het Oranjehuis en van afkeer van de bezetter en de NSB. De bezetters reageerden geprikkeld, al stelde het volgens rijkscommissaris Seyss-Inquart allemaal maar weinig voor: 'een bloemencorso', anders niets. Maar toch vonden de bezetters Anjerdag blijkbaar wel zo ernstig dat ze strafmaatregelen namen.

Generaal Winkelman
In Den Haag had een prominente figuur de anjermanifestatie aangevoerd: generaal Henri G. Winkelman (1876-1952). Tijdens de meidagen van 1940 was Winkelman de opperbevelhebber van de Nederlandse Land- en Zeestrijdkrachten. Op 15 mei 1940 had hij in Rijsoord bij Rotterdam de capitulatie-overeenkomst ondertekend. Met het vertrek van de Nederlandse regering naar Londen was hij formeel de hoogste Nederlandse gezagsdrager geworden.

Winkelman probeerde het Nederlandse bedrijfsleven richtlijnen te geven voor wat het wel, en wat het beslist niet aan de bezetter mocht leveren. Hij beriep zich daarbij op het internationale 'Landoorlog-reglement' uit 1907, dat regels bevatte inzake oorlogvoering en rechten en plichten van een bezettende macht. Om te beginnen wilde Winkelman verhinderen dat de metaalindustrie, in het bijzonder de scheepsbouw, oorlogsmaterieel voor de Duitsers zou produceren.

Maar na 15 mei bleek vrijwel meteen dat de Nederlandse industriëlen de Duitsers best van dienst wilden zijn, ook met productie voor de Duitse oorlogvoering. Zeer waarschijnlijk gingen die industriëlen er in 1940 vanuit dat Duitsland de oorlog zou winnen, zodat ze toch nooit wegens 'opzettelijke hulpverlening aan de vijand' zouden worden aangeklaagd (volgens artikel 102 van het Wetboek van Strafrecht kon dergelijke hulp worden bestraft met vijftien jaar gevangenisstraf).

Naar aanleiding van zijn optreden bij Anjerdag werd generaal Winkelman als krijgsgevangene weggevoerd naar Duitsland. Hij keerde pas in 1945 naar Nederland terug.

Duitse strafmaatregelen
Als reactie op Anjerdag volgden er nog meer Duitse strafmaatregelen. Burgemeester De Monchy van Den Haag werd ontslagen. Namen van leden van het Koninklijk Huis mochten niet meer in de krant of op de radio worden genoemd. Verder werd het de Nederlanders verboden naar andere dan Nederlandse of Duitse zenders te luisteren. Volgens de Duitsers werden de Nederlanders door de 'onjuiste berichtgeving' van die andere zenders op verkeerde gedachten gebracht.

Eveneens naar aanleiding van Anjerdag namen de bezetters hun eerste anti-joodse maatregel: de verwijdering van joden uit de Luchtbeschermingsdienst (de LBD, zie het begrip Luchtbescherming). Volgens een hoge Duitse politie-functionaris hadden anti-Duitse LBD-leden de bewoners er huis-aan-huis toe aangespoord om met een witte bloem in het knoopsgat de straat op te gaan. Tot die anti-Duitse LBD-leden rekenden de nazi's in de eerste plaats de joodse leden.

De reeks onderdrukkende maatregelen had effect. Dat bleek op 31 augustus 1940. Bijna niemand probeerde toen Koninginnedag - de zestigste verjaardag van koningin Wilhelmina - te vieren, tenminste niet openlijk op straat.

(Zie onder meer C.M. Schulten, 'En verpletterd wordt het juk. Verzet in Nederland 1940-1945', Den Haag 1995. Over generaal Winkelman als tegenstander van economische collaboratie: J. Meihuizen, 'Noodzakelijk kwaad. De bestraffing van economische collaboratie na de Tweede Wereldoorlog', uit 2003.)

Dit museum grijpt je bij de keel! Zoveel goede informatie en echt materiaal wordt hier tentoongesteld! Een aanrader!!

Michele Philips, Aalst (België)

Wat een fantastische opzet van het kindergedeelte van het museum. Heel interactief en heel leerzaam. Ook voor de volwassenen. Ik ben blij ben dat ik met mijn zoon van 12 ben gegaan.

Jorg V

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

Als je aan je kinderen wil uitleggen wat oorlog nou eigenlijk is, als je met je ouders terug wil in een voor hun zo een belangrijke tijd, of je wil gewoon meer weten over de oorlog. Ga dan hier naar toe.

Jc H, Amsterdam

This museum gave me an insight like I never knew what had happened. It is so much like what happened in Germany and really depicts what the Dutch went through.

Ringdais, Adelaide

This museum across the street from the zoo and in the area where there was resistance activity is worth a visit. Anyone slightly interested in history will be captivated by the exhibits and personal notes and memorobilia.

Ashverse, South Carolina

One of the best museums I've been to in a long time. Seeing the dreadful acts of war through the eyes of the Dutch people. The displays were really well thought out and in different media forms. I highly recommend it.

Spamette, Yorkshire
Tripadvisor