Bevrijd Nederland 1944

Het bevrijde Zuiden bleef voorlopig frontgebied. Mannen in uniform maakten er de dienst uit: geallieerden en Nederlanders. Het was de tijd van het Militair Gezag (MG) en de onder dit MG geldende Staat van Beleg (militaire uitzonderingstoestand). Het MG was al eind 1943 in Londen opgezet. Chef-staf generaal H.J. Kruls had de leiding.

Het Militair Gezag (MG)
Taken van het MG waren: In het bevrijde Nederland orde en rust handhaven, contact onderhouden met de geallieerde bevrijdingsmacht, bemiddelend optreden bij problemen tuseen geallieerden en Nederlanders, de zuivering op gang brengen (dat wil zeggen NSB'ers arresteren) en een begin maken met het herstel van Nederland.

Voor het MG was de Ordedienst (OD) de betrouwbaarste illegale organisatie. De OD was immers speciaal opgericht om te voorkomen dat er tussen 'bezet' en 'bevrijd' een wanordelijk machtsvacuüm zou zijn.

Zuivering: 'foute' Nederlanders oppakken
In het bevrijde Zuiden werden in het kader van de zuivering massaal 'foute' Nederlanders - NSB'ers, collaborateurs - opgepakt. Het MG liet de arrestaties aan de BS (Binnenlandse Strijdkrachten) over. De BS'ers waren herkenbaar aan oranje armbanden, ook wel aan overalls, wapens, helmen.

De BS was inmiddels geweldig gegroeid. Bij de bevrijding werd het verzet in BS-stijl iets waar je bij moest zijn. De politie stond bij de arrestaties van NSB'ers en dat soort zaken meestal aan de kant, want die moest eerst zelf nog worden gezuiverd.

Chaos
De zuivering werd een chaos. In hoog tempo werden grote aantallen mensen van huis gehaald en opgesloten - onder meer in het leegstaande concentratiekamp Vught. Mishandelingen kwamen herhaaldelijk voor. Er werden ook veel onschuldigen opgepakt.

Bovendien keerde het op wraak beluste deel van het volk zich tegen 'moffenmeiden', vrouwen die volgens dat volk seksuele relaties met Duitse militairen hadden onderhouden. De vrouwen werden te kijk gezet met bordjes met vernederende opschriften, kaalgeknipt, met menie besmeurd, enzovoort.

Deze hele ontwikkeling, met massale arrestaties, mishandelingen, vernedering van een machteloze groep en het weer in gebruik nemen van concentratiekampen deed menigeen denken aan de nazi-methoden. Met herstel van de rechtsstaat had het in ieder geval niets te maken. Het Militair Gezag wilde of kon niet tegen de wantoestanden optreden.

Bijltjesdag en vernieuwing
Het is waar dat de mishandelingen van 'foute' Nederlanders niet uitliepen op een echte 'bijltjesdag'. Bijltjesdag was de dag van de bloedige afrekening waarmee de NBS'ers herhaaldelijk waren bedreigd.
Het voormalige Brabantse/zuidelijke verzet, met Eindhoven als basis, verenigde zich in de Gemeenschap van Oud-Illegale Werkers In Nederland, GOWIN. De GOWIN beschouwde zichzelf als 'het geweten van het Nederlandse volk'. Ze wilde zich inzetten voor de 'vernieuwing' van de maatschappij, volgens christelijke waarden.

De 'vernieuwingsgedachte' was in 1944-1945 erg in de mode. Gewoonlijk bedoelde men dat er voortaan meer 'eenheid' moest zijn onder de Nederlanders. De vernieuwingsgedachte van koningin Wilhelmina, generaal Kruls en J.E. de Quay bijvoorbeeld hield in dat de Wederopbouw moest worden aangepakt door een krachtig (autoritair) en 'fris' bestuur. Het aantal partijen moest zeer beperkt blijven. Geen terugkeer van de vooroorlogse 'verdeeldheid'.

J.E. de Quay had in de leiding van de Nederlandse Unie gezeten, het Driemanschap. Daarna was hij gijzelaar geweest in St. Michielsgestel (tot 1943). In 1944 sprak hij met koningin Wilhelmina in Londen. De Quay, zelf afkomstig uit Noord-Brabant, kreeg vervolgens een hoge functie bij het MG in het zuiden. Maar de 'oude' politiek was er ook nog.

Kwartiermakers
Op 25 november 1944 kwamen vijf ministers, onder wie premier Gerbrandy, als kwartiermakers (wegbereiders) naar het bevrijde Zuiden. De vijf kwamen tijdens hun intocht zelfs even vast te zitten, omdat een NBS'er het verdacht vond ze geen persoonsbewijs hadden. De socialistische ministers Van Heuven Goedhart en Burger schrokken van de manier waarop de zuivering plaatsvond. Hun protesten haalden niets uit, integendeel.

Minister Burger kreeg van de illegaliteit veel kritiek op de rede die hij op 14 januari 1945 hield voor Radio Herrijzend Nederland (Eindhoven). Burger zei daarin dat het Nederlandse volk als geheel tegen de bezetter was geweest, en dat men alleen de echt foute Nederlanders gevangen moest zetten. Kort na die rede viel het tweede kabinet-Gerbrandy. Een van de ministers in het derde en laatste oorlogskabinet-Gerbrandy was de J.E. de Quay. Burger en Van Heuven Goedhart waren minister-af.

Wij hadden er geen idee van dat er zoveel bewaard is gebleven. Bijzonder indrukwekkend. We hebben hier drie uur doorgebracht, maar zijn gestopt omdat we niets meer op konden nemen. Wij komen zeker terug om de rest te bekijken.

Jaap en Hilda Oskam, Nieuwegein

Dit museum grijpt je bij de keel! Zoveel goede informatie en echt materiaal wordt hier tentoongesteld! Een aanrader!!

Michele Philips, Aalst (België)

Wat een fantastische opzet van het kindergedeelte van het museum. Heel interactief en heel leerzaam. Ook voor de volwassenen. Ik ben blij ben dat ik met mijn zoon van 12 ben gegaan.

Jorg V

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

De expositie lijkt niet groot, maar al met al kun je hier toch een paar uur besteden. Er is een overzichtelijke tijdlijn hoe het verzet is ontstaan, wat als een rode draad door het museum loopt

Stephanie K

Een museum voor jong en oud en wat mij betreft verplicht voor iedereen. Je wordt door het museum geleid en het bijzondere zijn de verhalen van gewone mensen. Veel geleerd ondanks dat ik het nodige wel wist.

Martijn, Amsterdam

One of the best museums I've been to in a long time. Seeing the dreadful acts of war through the eyes of the Dutch people. The displays were really well thought out and in different media forms. I highly recommend it.

Spamette, Yorkshire
Tripadvisor