Dagboeken, 1940-1945

Een dagboek is een geschrift waarin iemand min of meer dagelijks, en om niet-zakelijke redenen, aantekeningen maakt over zijn of haar leven. Tijdens grote historische gebeurtenissen, zoals een oorlog of politieke omwenteling, wordt er meer dagboek geschreven dan in gewone tijden (tenminste, dat was in het verleden zo).

Er waren altijd mensen die 'voor later' wilden vastleggen wat ze in zo'n bijzondere periode meemaakten. Uit de Tweede Wereldoorlog zijn veel dagboeken overgeleverd.

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD, voorheen RIOD) te Amsterdam bezit een omvangrijke collectie dagboeken uit de Tweede Wereldoorlog. Een keuze uit die verzameling is te vinden in de RIOD-uitgave 'Dagboekfragmenten 1940-1945.' Eveneens gebaseerd op deze collectie is het boek 'Oorlogsdagboeken over de jodenvervolging' (onder redactie van Anna Voolstra en Eefje Blankevoort, 2001).

De schrijvers bekeken zeventig dagboeken op het aspect 'jodenvervolging'. De vraag was onder meer, wat de niet-joodse dagboekschrijvers over de jodenvervolging noteerden, en of ze wisten of vermoedden wat er met hun joodse medeburgers ging gebeuren.

Anne Frank
Verreweg het bekendste dagboek uit de Tweede Wereldoorlog is dat van de joodse onderduikster Anne Frank. Zij begon er aan op haar dertiende, kort voordat ze op 6 juli 1942 haar thuis aan het Merwedeplein in de Amsterdamse Rivierenbuurt moest verruilen voor het Achterhuis, Prinsengracht 263 (nu het Anne Frank Huis).

Anne en haar mede-onderduikers werden verraden en in augustus 1944 alsnog weggevoerd naar het kamp Westerbork. Van daar gingen ze op 3 september 1944 op transport (het laatste transport) naar Auschwitz. Anne werd niet in Auschwitz vermoord; ze stierf circa 1 maart 1945 door ziekte en uitputting in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Haar dagboek werd in 1947 in verkorte vorm door haar vader gepubliceerd, onder de titel 'Het Achterhuis'.

Er volgde een Amerikaanse toneelbewerking, en een Amerikaanse verfilming (1959) van dat toneelstuk. Daarmee werd het verhaal wereldberoemd. Het dagboek is in 1986 in zijn geheel door het RIOD/NIOD gepubliceerd, mede om de bewering te weerleggen dat dit bijzondere geschrift een vervalsing zou zijn (zie David Barnouw, 'Anne Frank voor beginners en gevorderden', uit 1998).

Etty Hillesum
Etty Hillesum (1914-1943) schreef een dagboek in haar periode als medewerkster van de Joodse Raad in Amsterdam. In het kamp Westerbork zette ze dat dagboek voort, in de vorm van twee brieven (zie: 'De nagelaten geschriften van Etty Hillesum 1941-1943', redactie Klaas A.D. Smelik, uitgeverij Balans 1986). Voor een kampgevangene was dagboekschrijven levensgevaarlijk; toch gebeurde het. Meer informatie Etty Hillesum Centrum.

Philip Mechanicus en David Koker
Een uitgebreid Westerbork-dagboek werd vervaardigd door de journalist Philip Mechanicus (1889-1944): 'In dépôt.' In de joodse afdeling van het doorgangskamp Vught hield David Koker (1921-1945) een dagboek bij. Het verscheen in 1977 in boekvorm, ingeleid door Karel van het Reve, die met David bevriend was geweest. In de herdruk van 'Dagboek geschreven in Vught' uit 1983 staan ook herinneringen van Davids broer Max. '

Abel Herzberg
De jurist Abel Herzberg (1893-1989), schrijver van onder meer 'Kroniek der Jodenvervolging' (1956), heeft in 1944-1945 in Bergen-Belsen een dagboek bijgehouden. Dit verscheen in 1950 onder de titel 'Tweestromenland.' In het door Japan bezette Nederlands-Indië ten slotte zijn talrijke kampdagboeken bijgehouden.

J. Presser
Dagboeken worden, met autobiografieën en memoires, tot de 'egodocumenten' gerekend. Die term werd voor het eerst gebruikt door de historicus J. Presser (1899-1970). Presser hoorde tot de historici die niet alleen geïnteresseerd zijn in de 'objectieve feiten' van de geschiedenis, maar ook in de belevingswereld van de mensen van vroeger.

Daarom had dit type historische bron zijn bijzondere belangstelling. Een van Pressers bekendste werken is de tweedelige studie 'Ondergang. De vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945' (1965).

Wat een fantastische opzet van het kindergedeelte van het museum. Heel interactief en heel leerzaam. Ook voor de volwassenen. Ik ben blij ben dat ik met mijn zoon van 12 ben gegaan.

Jorg V

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

De expositie lijkt niet groot, maar al met al kun je hier toch een paar uur besteden. Er is een overzichtelijke tijdlijn hoe het verzet is ontstaan, wat als een rode draad door het museum loopt

Stephanie K

Heel goed en duidelijk ingericht museum, uitermate geschikt voor de jongeren die m.n.vanuit b.v. geschiedenis, willen zien, ervaren en leren wat het verzet en de oorlog betekend heeft. Leerzaam en waardevol!!

Wilma V

Een museum voor jong en oud en wat mij betreft verplicht voor iedereen. Je wordt door het museum geleid en het bijzondere zijn de verhalen van gewone mensen. Veel geleerd ondanks dat ik het nodige wel wist.

Martijn, Amsterdam

This museum across the street from the zoo and in the area where there was resistance activity is worth a visit. Anyone slightly interested in history will be captivated by the exhibits and personal notes and memorobilia.

Ashverse, South Carolina

One of the best museums I've been to in a long time. Seeing the dreadful acts of war through the eyes of the Dutch people. The displays were really well thought out and in different media forms. I highly recommend it.

Spamette, Yorkshire
Tripadvisor