Fascisme

Extreem-nationalistische beweging, kwam na de Eerste Wereldoorlog aan de macht in Italië. Bijbehorende woorden: fascist (aanhanger van het fascisme, ook scheldwoord: 'vuile fascist!'), fascistisch en fascistoïde.

Het begrip fascisme is ook vaak gebruikt als benaming voor het eigenlijke fascisme en het nationaal-socialisme samen. Verder wordt het gebruikt als 'etiket', in betekenissen die met het historische fascisme/nazisme weinig of niets te maken hebben.

a) Fascisme in de oorpronkelijke betekenis van het woord
Benaming van de zeer nationalistische beweging die van 1922 tot 1943 oppermachtig was in Italië. Het symbool van het fascisme waren de 'fasces', roedenbundels met een bijl in het midden. In het oude Rome droegen de lictoren, de gerechtsdienaren, de fasces als teken van hun waardigheid. Het fascisme beriep zich graag op 'oude waarden'.

Benito Mussolini
Tegelijk presenteerde het zich als jong, modern, vernieuwend. Bovenal was het strijdbaar en oorlogszuchtig. De grote leider en grondlegger van het fascisme was Benito Mussolini (1883-1945). Eerst was hij socialist, maar in 1914 werd hij uit de socialistische partij gezet, omdat hij voor de Italiaanse deelname aan de wereldoorlog was. Hij kwam tot de overtuiging dat niemand het Italiaanse volk beter kon leiden dan hijzelf.

Tijdens de hevige sociale onrust die Italië na de oorlog trof, greep Mussolini zijn kans. Fascistische knokploegen namen deel aan het 'herstel van de orde'. Als kampioen-bestrijders van het communisme kwamen de fascisten in 1922 in de regering. Met een demostratieve 'Mars op Rome' werd dit alles bezegeld. Die mars was echt een propagandastunt in Mussolini-stijl: politiek als theater. (Tot Mussolini's grootste bewonderaars hoorde Adolf Hitler. Hitlers mislukte staatsgreep in de Beierse hoofdstad München, in november 1923, had gevolgd moeten worden door een Mars op Berlijn.)

Het duurde niet lang of de fascisten waren almachtig in Italië. Voor oppositie was geen plaats meer. Antifascisten werden gevangen gezet en er vonden politieke moorden plaats. De fascisten voerden een reeks openbare werken uit, een activiteit die het ook weer goed deed in de propaganda. Het heette dat onder Mussolini ('il Duce', de Leider) de treinen eindelijk op tijd reden.

De Italianen moesten volgens Mussolini een voorbeeld nemen aan het oude Romeinse Rijk, dat immers een wereldmacht was van de eerste orde. De Middellandse Zee moest weer Onze Zee, 'Mare Nostrum', worden. Dat kon natuurlijk niet zonder oorlog. Maar Mussolini's buitenlandse avonturen werden een trieste vertoning. Zo maakte Mussolini internationaal een zeer slechte indruk met zijn veroveringsoorlog tegen Abessinië (Ethiopië), in 1935.

Bovendien verbond hij zich, na eerst een eigen koers te hebben gevolgd, met Hitler. Daarmee was zijn lot bezegeld. Het fascisme stortte in juli 1943 ineen, na de geallieerde landing op Sicilië. Mussolini zelf werd op 28 april 1945 door Italiaanse 'partisanen' (verzetsstrijders) doodgeschoten toen hij probeerde naar Zwitserland te ontkomen.

b) Samenvattend begrip voor het fascisme zelf
Het nationaal-socialisme en verwante bewegingen in Europa. De verschillende soorten 'fascisme' leken inderdaad veel op elkaar, maar zeker niet in alle opzichten. Wel waren ze allemaal fel tegen de liberale en democratische stromingen die na de Franse Revolutie van 1789 waren opgekomen.

Volgens de fascisten leidde democratie tot de natuurlijke banden van volk, ras en familie verloren gaan. Wat het volk nodig had was een leider, een sterke man die dat volk eerst weer 'zou leren gehoorzamen'. Een verschil tussen het fascisme van Mussolini en het nazisme was, dat het fascisme niet antisemitisch was (tenminste in het begin, toen Mussolini nog niet samen met Hitler optrok).

c) Etiket voor alles wat aan het fascisme doet denken
Voor 'fascistode' verschijnselen en toestanden, ook in de tegenwoordige tijd. Als voorbeeld van dit woordgebruik een citaat uit NRC Handelsblad (juni 2000): '"Hooliganisme" is niets anders dan de nieuwste versie van het fascisme. Een andere naam, de praktijk van de SA'. Ook als scheldwoord is 'fascist' nog tamelijk gangbaar.