Spionage en smokkel van inlichtingen

Spionage - als vorm van verzet - werd gewoonlijk 'inlichtingenwerk' genoemd. Het doel ervan was de geallieerden en de Nederlandse regering in Londen te voorzien van informatie uit bezet gebied; militaire en andere informatie.

Het vereiste veel deskundigheid, voorzichtigheid en geduld: eerste de gegevens verzamelen, dan de verzending. Vooral in het begin ging er erg veel mis. De informatie uit bezet gebied bleek nogal eens onbruikbaar, of overbodig. Ook verdwenen geheime rapporten ongezien in Londense bureauladen.

Het ergste was dat de in Engeland opgeleide, naar Nederland teruggekeerde geheim agenten steevast werden gearresteerd. Hetzelfde overkwam honderden inlichtingenwerkers. Pas vanaf begin 1943 ging het inlichtingenwerk, in een nieuwe opzet, effectief resultaat boeken.

Seinen en smokkelen
Er waren twee methoden om geheime informatie naar Londen te krijgen. Spoedeisende gegevens werden overgeseind. Andere informatie werd gesmokkeld, naar het neutrale Zwitserland of het neutrale Zweden. Vanuit Zwitserland en Zweden werd die informatie dan per diplomatieke post doorgezonden naar Londen.

Zwitserse Weg
Een gangbare smokkelroute naar Zwitserland heette de Zwitserse Weg. Die route voerde, via een keten van betrouwbare contacten, naar Genève. De geheime rapporten waren eerst in Nederland door een fotograaf op microfoto's gezet. Koeriers namen de tot flinterdunne vliesjes bewerkte fiches mee naar Zwitserland. Van deze Zwitserse Weg maakten onder meer de Vrij Nederland-groep en de OD (Ordedienst) gebruik.

Het al bestaande wantrouwen tussen die twee totaal verschillende groepen leidde in 1943 tot de beruchte affaire van 'de spionage op de Zwitserse Weg'. De VN-groep merkte dat haar rapporten aan Londen door OD'ers werden gecontroleerd, met andere woorden: de ene verzetsgroep bespioneerde de andere. De verhoudingen tussen VN en OD waren blijvend bedorven.

Zweedse Weg
De tweede route was de Zweedse Weg. Die route kon bestaan doordat er vanuit Delfzijl nog altijd Nederlandse kustvaarders naar het neutrale Zweden voeren, via de Duitse havenstad Kiel.

Deze smokkelroute/ontsnappingslijn werd onderhouden door de groep-Zwaantje van dokter Oosterhuis en de scheepskapitein Roossien, beiden uit Delfzijl. Aan de activiteiten van Zwaantje kwam door verraad een einde (juli 1943).

Soldaat van Oranje
Verscheidene naar Engeland ontsnapte Nederlanders volgden daar een opleiding tot geheim agent. Het begrip geheim agent zal velen nog altijd doen denken aan Erik Hazelhoff Roelfzema, de Soldaat van Oranje, beroemd door het boek en de film. Geheim agenten werden gewoonlijk boven Nederland gedropt, met de benodigde apparatuur. Hun opdracht was a) contact maken met 'verzetskringen' die inlichtingenwerk wilden doen, en b) radiocontact met Engeland maken.

Informatie moest in versleutelde vorm naar Engeland worden geseind. Een geheim agent moest dus zelf marconist (radiotelegrafist) zijn, of minstens een goede marconist in bezet gebied kennen. Helaas konden zendapparaten vrij gemakkelijk worden 'uitgepeild', opgespoord, door de Duitse peilwagens.

Englandspiel
In maart 1942 werd een gearresteerde geheim agent gedwongen zijn radiocontact onder toezicht van de Abwehr, de Duitse militaire spionagedienst, voort te zetten. De agent deed dit, maar zonder in de berichten de afgesproken 'security check' (een onopvallend kenmerk, met de betekenis 'alles is veilig') te verwerken.

Waarom het ontbreken van dat kenmerk in Engeland geen argwaan wekte, is nooit helemaal opgehelderd. Als gevolg van dit zogeheten 'Englandspiel' - voor de Abwehr was het een spel - werden meer dan 400 geheim agenten en illegale werkers gearresteerd. Ook vielen door de geallieerden gedropte wapens in Duitse handen.

Nadat het Englandspiel eindelijk doorzien, over en uit was, werd in 1943 een nieuw spionagenet opgebouwd. Belangrijk daarin was de groep-Albrecht, geleid door geheim agent H.G. de Jonge (gedropt in maart 1943, schuilnaam Albrecht). Een tweede belangrijke nieuwe groep was de groep-Packard, die onder meer weerberichten voor de geallieerde luchtmacht ging doorseinen.

Spionage tijdens bevrijding
In september 1944 begon de bevrijding van Nederland. Dat had grote gevolgen voor het inlichtingenwerk. De Centrale Inlichtingen Dienst (CID, een verzetsgroep met Utrecht als basis) beschikte vanaf oktober 1944 over eigen telefoonverbindingen, waarmee zowel binnen bezet gebied als met het bevrijde Zuiden kon worden gebeld. Dit werd mogelijk gemaakt door illegale aanpassingen van het telefoonnet.

Dit museum grijpt je bij de keel! Zoveel goede informatie en echt materiaal wordt hier tentoongesteld! Een aanrader!!

Michele Philips, Aalst (België)

Wat een fantastische opzet van het kindergedeelte van het museum. Heel interactief en heel leerzaam. Ook voor de volwassenen. Ik ben blij ben dat ik met mijn zoon van 12 ben gegaan.

Jorg V

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

Als je aan je kinderen wil uitleggen wat oorlog nou eigenlijk is, als je met je ouders terug wil in een voor hun zo een belangrijke tijd, of je wil gewoon meer weten over de oorlog. Ga dan hier naar toe.

Jc H, Amsterdam

This museum gave me an insight like I never knew what had happened. It is so much like what happened in Germany and really depicts what the Dutch went through.

Ringdais, Adelaide

All information is in Dutch and English. Good chronological overview of the Dutch resistance during WWII. Chilling statements, informative displays, don't forget to put this museum on your to do list!

NF, Hasselt (België)

One of the best museums I've been to in a long time. Seeing the dreadful acts of war through the eyes of the Dutch people. The displays were really well thought out and in different media forms. I highly recommend it.

Spamette, Yorkshire
Tripadvisor