Gerrit van der Veen en de PBC

Gerrit Jan van der Veen stond vooraan in het kunstenaarsverzet. Hij nam deel aan de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister. In de zomer van 1942 was hij de (mede-)oprichter van de Persoonsbewijzencentrale, de PBC. Daarin hadden begin 1944 ongeveer honderd mensen een dagtaak.

Werkwijze van PBC
De PBC werkte als een overkoepeling van vervalsingsfirma's. Vervalsingen werden geleverd op bestelling, vooral van collega-verzetsorganisaties. Tot Van der Veens talrijke contacten in de illegaliteit hoorden Gerben Wagenaar (van de Raad van Verzet, de RVV) en Henk Dienske, de LO-voorman in Noord-Holland.

Het vervalsingswerk werd gedaan door vaklieden, zoals de drukker Frans Duwaer. Bij de PBC werden onder meer 'arische' pb's voor joden gemaakt (pb's zonder J). Begin 1944 produceerde de PBC 75.000 valse tweede distributiestamkaarten, en ook nog eens 16.000 tabaksbonnen. 'In de spanningen van het illegaal bestaan', schreef L. de Jong, 'was roken voor menige illegale werker een levensnoodzaak'.

Verder maakte de PBC honderden officiële stempels na. Het werk van de PBC kostte veel geld. Het werd onder meer gefinancierd door rijke begunstigers. Bovendien: mensen die een pb wilden hebben en over genoeg geld beschikten, moesten er gewoon voor betalen. Later werd de financiering steviger geregeld, door het Nationaal Steunfonds (NSF), 'de bankier van het verzet'.

Mislukte bevrijdingsactie
Sinds de aanslag op het Amsterdamse bevolkingsregister werd Gerrit van der Veen overal gezocht. Toch ging hij door met zijn verzetswerk. Op maandagavond 1 mei 1944 nam hij deel aan een poging om een aantal gevangen verzetsmensen - onder wie Henk Dienske - te bevrijden.

Die gevangenen zaten in het Huis van Bewaring aan de Weteringschans (eigenlijk het Kleine-Gartmanplantsoen) in Amsterdam. Het was de zesde poging. Bij de vijf eerdere keren moest de actie voortijdig worden afgelast.

'Het naderen van die hoogst riskante operatie', aldus L. de Jong, 'hield Van der Veen er niet van af, op de voorafgaande zaterdagmiddag deel te nemen aan de overval op de Landsdrukkerij. In de ontzaglijke spanning waarin hij als man leefde die aan wijdvertakt illegaal werk leiding gaf, kon hij blijkbaar de ontlading die van actie uitging, niet meer missen'.

Van der Veens medewerker Gerhard Badrian zou in het Huis van Bewaring de arrogante SS-er spelen die gevangenen op kwam eisen voor 'overplaatsing'. Die rol had hij vaker gespeeld, en met succes. Maar bij deze actie liep alles van begin af aan mis. Er werd geschoten. Van der Veen kreeg een kogel in zijn rug. Badrian slaagde er nog wel in om hem naar een onderduikadres te brengen, maar daar raakte Van der Veen verlamd. De te hulp geroepen chirurg kon weinig meer doen.

Arrestatie en doodvonnis
De Sicherheitspolizei (Sipo) wist Van der Veen nu te localiseren. Op 12 mei werd hij gearresteerd. Samen met zes anderen, onder wie de PBC-drukker Frans Duwaer, werd hij op 10 juni 1944 ter dood veroordeeld. Het vonnis werd nog diezelfde dag voltrokken, in de duinen bij Overveen.

In de woorden van L. de Jong: 'Door twee makkers ondersteund, stond Gerrit van der Veen er voor het executiepeloton. Hij wenste te sterven zoals hij die laatste jaren geleefd had: fier rechtop, oog in oog met de vijand'. (L. de Jong, 'Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 7, tweede helft'.)

Gerhard Badrian werd op 30 juni 1944 tijdens een vuurgevecht in de Amsterdamse Rubensstraat doodgeschoten, nadat een 'vriendin' hem had verraden. De Sipo beloonde haar met duizend gulden. In de Rubensstraat, bij huisnummer 28, bevindt zich een gedenksteen: 'IN MEMORIAM GERHARD BADRIAN. Geboren als Duitsche jood en op deze plaats op vrijdag 30 juni 1944 als strijder voor Neerland's vrijheid gesneuveld'.

Wij hadden er geen idee van dat er zoveel bewaard is gebleven. Bijzonder indrukwekkend. We hebben hier drie uur doorgebracht, maar zijn gestopt omdat we niets meer op konden nemen. Wij komen zeker terug om de rest te bekijken.

Jaap en Hilda Oskam, Nieuwegein

Wat een fantastische opzet van het kindergedeelte van het museum. Heel interactief en heel leerzaam. Ook voor de volwassenen. Ik ben blij ben dat ik met mijn zoon van 12 ben gegaan.

Jorg V

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

Als je aan je kinderen wil uitleggen wat oorlog nou eigenlijk is, als je met je ouders terug wil in een voor hun zo een belangrijke tijd, of je wil gewoon meer weten over de oorlog. Ga dan hier naar toe.

Jc H, Amsterdam

This museum gave me an insight like I never knew what had happened. It is so much like what happened in Germany and really depicts what the Dutch went through.

Ringdais, Adelaide

All information is in Dutch and English. Good chronological overview of the Dutch resistance during WWII. Chilling statements, informative displays, don't forget to put this museum on your to do list!

NF, Hasselt (België)

One of the best museums I've been to in a long time. Seeing the dreadful acts of war through the eyes of the Dutch people. The displays were really well thought out and in different media forms. I highly recommend it.

Spamette, Yorkshire
Tripadvisor