Illegaliteit en verzet

Legaal betekent wettig, wettelijk. Illegaal betekent onwettig, in strijd met de wet. Tijdens de Duitse bezetting kregen de begrippen legaal en illegaal nieuwe betekenissen.

Legaal ging betekenen: 'toegestaan door de bezetter', men sprak bijvoorbeeld van 'legale kranten'. Illegaal ging betekenen: gericht tegen - en dus streng verboden door - de bezetter.

In 1942-1943 kwam 'de illegaliteit' op, het in 'ondergrondse' groepen georganiseerde verzet. Daarmee kreeg illegaal er nog een betekenis bij: behorend bij de illegaliteit. Voorbeelden van dit woordgebruik: illegaal werk, illegale pers. Verzet en illegaliteit waren niet eenvoudig synoniemen, al lijkt lijkt het er soms wel op. 'Verzet' hield meer in dan die illegaliteit alleen.

Wat is (il)legaal?
Bij 'verzet' ging het om de illegaliteit en alles wat de illegaliteit aan illegaal werk deed, plus al het overige verzet. Dat overige verzet hoefde zelfs niet eens altijd illegaal te zijn. Het kerkelijke verzet bijvoorbeeld bestond uit openlijke protesten tegen de nazi-maatregelen. Het was een vorm van verzet - maar illegaal was dat protesteren niet.

Voor niet-uitdrukkelijk strafbaar gestelde uitingen van verzet gold overigens weer niet dat ze nooit werden bestraft. Er bestond een schemergebied tussen strafbaar en niet-strafbaar, en wie aan die grenzen raakte wist nooit wat de gevolgen zouden zijn (dit is kenmerkend voor een politiestaat).

Strafbaarheid
Over de strafbaarheid van illegaal werk bestond geen twijfel. De illegaliteit vervalste documenten, pleegde overvallen, voerde liquidaties uit ... De rechtvaardiging voor al die onwettige acties was, dat de Duitse bezetters veel verder gingen dan eenvoudig het militair bezet houden van Nederland.

Stap voor stap hadden ze het nationaal-socialistische politieke systeem ingevoerd, en Nederland onderworpen aan hun dwangmaatregelen. Bij het verzet tegen deze 'Nieuwe Orde' waren onwettige methoden geoorloofd - nood breekt wet.

'Wat wij deden', schreef de verzetsman Eduard Necker Veterman, 'zouden, in normale tijden, misdrijven zijn geweest; zij werden alleen door de illegaliteit legaal ... Wij verdedigden ónze sociale orde, vandaar dat de vrede van mei 1945 onherroepelijk een streep onder ons werk zette'.

Omgekeerde wereld
Het kwam er op neer dat de bezetter een gruwelijke omgekeerde wereld had gecreëerd, waarin onrecht voor recht moest doorgaan. Bij die wereld hoorde de omkering van de begrippen legaal en illegaal. Met de Duitse nederlaag kwam in 1945 ook het moment om deze omkering ongedaan te maken, zodat alles weer in normaal perspectief kwam te staan.

Dit bracht de verzetskrant Vrij Nederland tot de volgende redenering: 'illegaal' was eigenlijk al die tijd een verkeerde term geweest, die de mensen van het verzet zich door de Duitsers hadden laten opdringen. De 'werkelijke illegalen' waren allereerst de NSB'ers en verder al degenen 'die op welke wijze dan ook, meegedaan hebben aan de onwettige handelingen van de vijand'. En de illegalen (de illegalen van het ondergrondse verzet) waren de echte legalen geweest.

In de woorden van Vrij Nederland: 'Legaal waren zij, die de Nederlandse Regering in Londen trouw zijn gebleven, die zich niet onder de vreemde wetten hebben willen buigen en zich verzet hebben tegen de maatregelen, die de vijand in strijd met het Landoorlogreglement nam, om ons er onder te krijgen'.

Opkomst van het verzet
Het internationale 'Landoorlog-reglement' was in 1907 tot stand gekomen, in Den Haag (de stad waar in 1913 het Vredespaleis werd gesticht). Het werd door de meeste staten erkend. De bedoeling ervan was om de ergste barbaarsheden van de oorlog uit te bannen. Er stond in, aan welke regels oorlogvoerende landen zich moesten houden, en ook wat de rechten en plichten van een bezettende macht waren.

In de praktijk hebben maar weinig verzetsmensen zich in het Landoorlog-reglement verdiept. Ook waren ze met hun gedachten waarschijnlijk niet dagelijks bij de Nederlandse regering in Londen. De opkomst van verzet en illegaliteit had vooral te maken met de dagelijkse ervaringen van de Nederlanders met de bezetter.

Het duurde even voor algemeen het besef doordrong dat voor de nazi-overheid misleiding, gijzeling, deportatie en terreur volkomen aanvaardbare methoden waren. Hierop was bijna niemand echt voorbereid.

Dit museum grijpt je bij de keel! Zoveel goede informatie en echt materiaal wordt hier tentoongesteld! Een aanrader!!

Michele Philips, Aalst (België)

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

De expositie lijkt niet groot, maar al met al kun je hier toch een paar uur besteden. Er is een overzichtelijke tijdlijn hoe het verzet is ontstaan, wat als een rode draad door het museum loopt

Stephanie K

Het junior bezoek begint met de tijdmachine. Daarna leidt het boekje je door het leven van 4 kinderen. Je stapt letterlijk in bijv. een huiskamer en moet daar antwoorden op de vragen vinden. Heel boeiend voor kinderen. Een echte aanrader!

Hoekjes, Rotterdam

Als je aan je kinderen wil uitleggen wat oorlog nou eigenlijk is, als je met je ouders terug wil in een voor hun zo een belangrijke tijd, of je wil gewoon meer weten over de oorlog. Ga dan hier naar toe.

Jc H, Amsterdam

This museum gave me an insight like I never knew what had happened. It is so much like what happened in Germany and really depicts what the Dutch went through.

Ringdais, Adelaide

All information is in Dutch and English. Good chronological overview of the Dutch resistance during WWII. Chilling statements, informative displays, don't forget to put this museum on your to do list!

NF, Hasselt (België)
Tripadvisor