Illegale pers, overzicht

Illegale pers: alle kranten, bladen en blaadjes die in 1940-1945 in het geheim werden gemaakt, verspreid en gelezen. De illegale pers telde bijna dertienhonderd verschillende uitgaven (zie het boek "De ondergrondse pers' van Lydia E. Winkel). Sommige bladen werden gedrukt, de meeste gestencild. Vooraanstaande illegale kranten waren Het Parool, Vrij Nederland, Trouw, De Waarheid.

De illegale pers, 'de stem van het verzet', vormde een tegenwicht tegen de veel grotere legale pers, de door de bezetter toegestane/gecontroleerde kranten. Die legale pers omvatte de nationaal-socialistische bladen en oude bekende kranten zoals De Telegraaf, Algemeen Handelsblad, Het Volk, De Volkskrant (verscheen tot 1941), enzovoort.

Illegale kranten keerden zich tegen de propaganda van de nazi's, protesteerden en waarschuwden tegen maatregelen van de bezetter, legden de betekenis uit van verzetsdaden en brachten nieuws dat niet in de gewone kranten stond. De illegale pers was ook van belang voor de communicatie binnen het verzet, met al zijn groepen en richtingen.

Kleine nieuwsbladen
In 1944-1945 werd de illegale pers uitgebreid met veel kleine nieuwsbladen, gemaakt door mensen die met een kristalontvangertje de nieuwsberichten van Radio Oranje en de BBC afluisterden. Soms waren de oplagen van die bladen zeer klein, de lezerskring bestond uit familie en kennissen.

Zulke krantjes werden getypt en nogmaals getypt, waarbij hard op de typemachine moest worden gehamerd om leesbare doorslagen te krijgen. Het was overigens nooit de bedoeling dat lezers van illegale kranten die kranten bewaarden, ze moesten worden doorgegeven.

Problemen
Makers en verspreiders van illegale kranten deden gevaarlijk werk, er stond de doodstraf op. Het in bezit hebben van een enkel verzetskrantje was al erg riskant. Behalve gevaarlijk was het maken van zo'n krant ook buitengewoon lastig. Papier en andere benodigdheden voor het maken van de krant moesten worden 'georganiseerd', dat wil zeggen: gestolen of bij bevriende firma's losgepeuterd.

In de Hongerwinter 1944-1945 werden de illegale kranten met een nieuw probleem geconfronteerd: de stroom werd afgesloten. Elektrische drukpersen en stencil-apparaten werkten niet meer. Sommige drukkerijen lukte het nog om clandestien stroom af te tappen. Dat kon als er gebouwen in de buurt waren die nog wel stroom kregen, gebouwen die voor de Duitsers van belang waren. Dat aftappen gebeurde in Amsterdam onder meer in het pand Spuistraat 28.

DAVID en Marten Toonder
Op dat adres was in het najaar van 1943 'Hulpstudio 2' van Marten Toonder gevestigd. Toonder, maker van de Tom Poes-strip, werkte daar toen legaal aan een tekenfilm. Maar die 'hulpstudio' was tevens de dekmantel voor de Algemene Vrije Illegale Drukkerij (DAVID) van Jo Pellicaan en Dick van Veen.

Het Parool, VrijNederland, Trouw, Ons Volk, Oranjebulletin en de illegale drukkerij De Bezige Bij hebben, wanneer hun vaste drukkerij het liet afweten, allemaal korte of langere tijd van de diensten van DAVID gebruik gemaakt.

Op 15 november 1944 produceerde DAVID het eerste nummer van een eigen illegaal blad: Metro. Er stonden veel illustraties in en het was humoristisch. De rest van de illegale pers vertrouwde Metro niet. Men vond Metro wel erg lijken op De Gil, een 'humoristisch' nationaal-socialistisch propagandablad uit het najaar van 1944.

Legale kranten
De meeste Nederlanders hebben in 1940-1945 nooit een illegale krant onder ogen gekregen. Veel Nederlanders bleven de 'gewone' dagbladen lezen, al hadden die kranten een heel andere inhoud dan voor de oorlog. Enkele kranten werden door de nazi's overgenomen.

De lezers zagen natuurlijk wel dat hun krant niet echt hun krant meer was, maar ze konden toch moeilijk zonder, alleen al vanwege de mededelingen over de distributie. Distributiebonnen waren maar beperkt geldig; de termijnen werden in de krant gepubliceerd.

De nieuwsvoorziening door de legale kranten was belabberd, als gevolg van de sterke inperking van vrije nieuwsgaring en persvrijheid. Kranten die zich niet aan de regels van de bezetter hielden kregen boetes opgelegd, mochten tijdelijk niet verschijnen of werden opgeheven.

Niettemin was het verloop van de oorlog in de legale pers vrij goed te volgen. Er werd nooit gesproken van 'Duitse nederlagen', maar het kon lezers van frontberichten in 1943-1944 niet ontgaan dat het Oostfront steeds dichter bij Duitsland kwam te liggen.

Wij hadden er geen idee van dat er zoveel bewaard is gebleven. Bijzonder indrukwekkend. We hebben hier drie uur doorgebracht, maar zijn gestopt omdat we niets meer op konden nemen. Wij komen zeker terug om de rest te bekijken.

Jaap en Hilda Oskam, Nieuwegein

Dit museum grijpt je bij de keel! Zoveel goede informatie en echt materiaal wordt hier tentoongesteld! Een aanrader!!

Michele Philips, Aalst (België)

Al een paar keer in het Verzetsmuseum geweest, ze hebben regelmatig wisselende activiteiten. De kinderen in de oorlog expositie is heel goed opgezet en erg indrukwekkend. Een aanrader, ook om kinderen wat geschiedenis bij te brengen.

Laura, Hoorn

Heel goed en duidelijk ingericht museum, uitermate geschikt voor de jongeren die m.n.vanuit b.v. geschiedenis, willen zien, ervaren en leren wat het verzet en de oorlog betekend heeft. Leerzaam en waardevol!!

Wilma V

Een museum voor jong en oud en wat mij betreft verplicht voor iedereen. Je wordt door het museum geleid en het bijzondere zijn de verhalen van gewone mensen. Veel geleerd ondanks dat ik het nodige wel wist.

Martijn, Amsterdam

This museum gave me an insight like I never knew what had happened. It is so much like what happened in Germany and really depicts what the Dutch went through.

Ringdais, Adelaide

This museum across the street from the zoo and in the area where there was resistance activity is worth a visit. Anyone slightly interested in history will be captivated by the exhibits and personal notes and memorobilia.

Ashverse, South Carolina
Tripadvisor