Ga naar de hoofdcontent

Jodenvervolging

Jodenvervolging

De Nederlandse joden worden stap voor stap afgezonderd van de rest van de bevolking. Allerlei plekken worden 'Voor joden verboden'. Er worden steeds meer maatregelen tegen de joden ingevoerd.

Voor de filmcamera staat een man met een bord om zijn nek waarop staat: ‘Duitsers verzet je! Koop niet bij joden!’.
Voor de filmcamera staat een man met een bord om zijn nek waarop staat: ‘Duitsers verzet je! Koop niet bij joden!’.

Duitsland 1933 - Zondebok: geef joden de schuld

Volgens de nazi's in Duitsland zijn joden slechte mensen, die de schuld hebben aan alles wat er niet goed gaat. Is er werkloosheid, of armoede ... de joden hebben het gedaan. Ze worden tot zondebok gemaakt.

Een veelgebruikt woord voor jodenhaat is 'antisemitisme'. De jodenhaat wordt in Nederland aangewakkerd door boekjes waarin de joden als rijk en gierig of als minderwaardig en onderontwikkeld worden afgeschilderd. 

Antisemieten: tegen de joden

'ALS IK EENMAAL MACHT HEB', zei Hitler tegen een journalist in 1922, 'DAN IS MIJN EERSTE EN VOORNAAMSTE TAAK VERNIETIGING VAN DE JODEN'.

De nazi's zijn antisemieten: ze haten de joden. Ook in Nederland zijn er wel antisemieten, maar veel minder dan in Duitsland.

Registreren?

In januari 1941 moeten alle joden zich aanmelden bij hun gemeente voor registratie. Dat wil zeggen dat er in de officiële administratie komt te staan dat ze joods zijn. In het persoonsbewijs wordt een grote J gestempeld.

Vrijwel iedereen gehoorzaamt. Want wat gebeurt er als je weigert? En waarom zou je niet uitkomen voor je afkomst? De registratie maakt het de Duitsers echter makkelijker om de latere maatregelen tegen de joden uit te voeren.

'Wij waren immigranten uit Polen en onze gegevens als jood stonden in Nederland nergens vermeld. Ik probeerde mijn vader ertoe over te halen ons niet als joden te laten registreren. Anderen vonden juist dat we trots moesten zijn op onze afkomst. De loyaliteit aan onze afkomst gaf uiteindelijk de doorslag.'
Milo Anstadt, Amsterdam

Milo Anstadt
Milo Anstadt

Joodsche Raad

De Joodsche Raad wordt opgericht in 1941. Het is een 'eigen joods bestuur' dat allerlei opdrachten van de Duitse bezetter opvolgt en uitvoert.

De Joodsche Raad moet bijvoorbeeld aangeven wie er weggevoerd worden. Een heel moeilijke positie dus. Als je dit weigert word je eigen gezin bijvoorbeeld weggevoerd...

Toch weet de Joodsche Raad soms te voorkomen dat mensen gedeporteerd worden. In totaal duiken 28.000 van de 140.000 Nederlandse joden onder. Een derde van die 28.000 wordt alsnog opgepakt en vermoord.

Leden van de Joodsche Raad.
Leden van de Joodsche Raad.
Jodenster. De joden werden in 1942 verplicht deze ster te dragen.
Jodenster. De joden werden in 1942 verplicht deze ster te dragen.

Jodenster

In de loop van de bezetting krijgen joden steeds minder vrijheid. Ze mogen niet meer in de tram, niet meer in zwembaden en parken en Artis is bijvoorbeeld ook verboden voor joden. Er komen zelfs aparte joodse scholen. In hun persoonbewijzen krijgen joden een J

Eind april 1942 moeten alle joden vanaf zes jaar een jodenster dragen. Het is dus niet zo dat alle joden direct aan het begin van de bezetting een jodenster moesten dragen. De ster moet zichtbaar op de kleding zijn genaaid zodat je hem er niet zomaar kunt afhalen. Zo zijn de joden heel gemakkelijk te herkennen. Je moet de sterren zelf kopen: ze kosten vier cent per stuk én voor vier sterren moest je ook een distributiebon inleveren. 

Jo Spier

'Toen de registratieplicht voor joden kwam, zagen we geen andere uitweg dan hieraan te voldoen. Ja, je zou kunnen zeggen dat we dit bevel gewoon hebben opgevolgd. We wisten natuurlijk ook niet wat ons te wachten stond. Niemand kon vermoeden dat vernietigingskampen de uitkomst zouden zijn.'
Jo Spier, typograaf, Amsterdam


'Ik heb overwogen om me niet te melden, maar door mijn illegale werk leek het me verstandig het toch te doen. Ik wilde zo legaal mogelijk lijken. Achteraf is het ontzettend stom geweest. Als ik me niet had gemeld, had er geen haan naar gekraaid.'
Trudel van Reemst, verpleegster, Vlaardingen

Jo Spier
Jo Spier

Valse persoonsbewijzen

In de loop van 1941 wordt het persoonsbewijs ingevoerd. Iedereen vanaf 15 moet het bij zich dragen. Zo kunnen de Duitse bezetters de Nederlanders beter controleren. Voor Joden is een vals pb belangrijk omdat in hun persoonsbewijs een J staat gestempeld.

In een vals persoonbewijs wordt natuurlijk veel meer veranderd dan alleen de J. Om te zorgen dat er bij een controle minder makkelijk ontdekt kan worden wie je echt bent, krijg je een andere naam, geboortedatum, geboorteplaats, enzovoorts.

Persoonsbewijs met J en joodse naam.
Persoonsbewijs met J en joodse naam.
Vals persoonsbewijs.
Vals persoonsbewijs.

Op het persoonsbewijs hierboven is de verwijderd. 

Melden

Na het invoeren van de jodenster beginnen in de zomer van 1942 de eerste deportaties van joden. Joden moeten zich melden, zogenaamd voor 'tewerkstelling in Duitsland'. Ze krijgen een lijstje met wat ze mee moeten nemen.

Heimelijk vanaf het balkon genomen foto van een razzia in de Lekstraat, Amsterdam 1942.
Heimelijk vanaf het balkon genomen foto van een razzia in de Lekstraat, Amsterdam 1942.
Bij razzia's werd, zoals je op deze foto kunt zien, ook de tram ingezet.
Bij razzia's werd, zoals je op deze foto kunt zien, ook de tram ingezet.

Uit huis gehaald

Ondanks harde dreigementen melden veel mensen zich niet. Zij worden bij razzia's zomaar uit hun huizen gehaald. De Amsterdamse joden worden verzameld in de Hollandsche Schouwburg. Dit is om de hoek bij het Verzetsmuseum.



Deportaties

Van Amsterdam worden de joden naar doorgangskamp Westerbork in Drenthe gebracht. Van daaruit verdwijnen ze naar de vernietigingskampen in Polen, zoals Auschwitz en Sobibor. Dat weet haast niemand nog. Men denkt te moeten gaan werken 'ergens in het Oosten'.

Telegram

Alfred Roozendaal verzendt op 9 november 1942 dit bericht (telegram) uit kamp Westerbork. Hij vraagt zijn van afkomst Duitse vrouw om zo spoedig mogelijk de verklaring te komen brengen waaruit blijkt dat hij 'arisch' is. Het 'arische ras' is volgens de Duitsers het goede ras. Als Alfred kan aantonen dat hij 'arisch' is, is de kans groot dat hij niet afgevoerd (gedeporteerd) wordt naar een concentratiekamp. Hij heeft uitstel tot 15 november dus de tijd dringt!

Telegram
Telegram
De Hollandsche Schouwburg, Amsterdam.
De Hollandsche Schouwburg, Amsterdam.

Hollandsche Schouwburg

Tussen augustus 1942 en november 1943 gebruiken de Duitsers de Hollandsche Schouwburg als verzamelplaats voor joden die gedeporteerd worden.

De Schouwburg ligt aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam, en was voorheen een theater. Van deze onheilsplek worden de Nederlandse joden eerst naar Westerbork vervoerd, en van daar naar Duitsland en Polen.

Binnenplaats

Mensen wachten op de binnenplaats van de Hollandsche Schouwburg.

Binnenplaats van de Hollandsche Schouwburg.
Binnenplaats van de Hollandsche Schouwburg.

Crèche

Tegenover de Hollandse Schouwburg ligt een crèche. Hier worden de joodse kinderen uit de Schouwburg tijdelijk heen gebracht. Vanuit deze crèche worden op slinkse wijze een groot aantal kinderen gesmokkeld.

De kinderen gaan naar onderduikadressen op het platteland. Zo overleven een aantal joodse kinderen de oorlog. Zonder hun ouders.

Semmy Woortman
Semmy Woortman

Onder beschutting van lijn 9

Het echtpaar Semmy en Joop Woortman (schuilnaam: Theo de Bruin) redt joodse kinderen uit de crèche.

Semmy vertelt:
'Gewoon met kinderen de crèche verlaten was moeilijk, want voor de Hollandse Schouwburg aan de overkant stonden soldaten op wacht. Maar de hoofdzuster van de crèche, Virrie Cohen, ging voor de deur staan en waarschuwde ons als lijn 9 eraan kwam. Dan liepen wij de deur uit, ieder met een baby onder onze arm.
We holden met de tram mee door de Plantage Middenlaan en bij de halte stapten we in, hijgend en blazend. En die hele tram begon te lachen, want ze hadden het natuurlijk wel gezien, maar ze zeiden niets. Kijk, en dat is echt Amsterdam...'

Anne Frank

Anne Frank is 10 jaar als de oorlog begint. Op 12 juni 1942, op haar 13de verjaardag krijgt Anne van haar ouders een dagboek. Anne schrijft in haar dagboek op wat haar overkomt. Op 6 juli 1942 duikt de familie Frank onder in 'het achterhuis' van een grachtenpand in Amsterdam. Anne zal de oorlog niet overleven. Anne Frank en haar zus Margot sterven aan typhus in het kamp Bergen-Belsen in maart 1945, vlak voor het kamp wordt bevrijd door Britse soldaten. Waar ze precies begraven liggen is onbekend.

Anne Frank
Anne Frank
Namenlijst van een transport uit Westerbork. Je ziet de naam Otto Frank (O), de vader van Anne Frank. Verder staan er op de lijst de namen: Edith (E), Anne's moeder; Margot (M), de zuster van Anne; Anneliese (A), Anne Frank.
Namenlijst van een transport uit Westerbork. Je ziet de naam Otto Frank (O), de vader van Anne Frank. Verder staan er op de lijst de namen: Edith (E), Anne's moeder; Margot (M), de zuster van Anne; Anneliese (A), Anne Frank.

Helpster Miep Gies

Miep Gies was een van de mensen die de familie Frank hielp toen deze zat ondergedoken in het Achterhuis aan de Amsterdamse Prinsengracht.

Miep kende de zusjes Anne en Margot Frank al van zeer jongs af aan. Toen Otto Frank na de oorlog als enige van de onderduikers in Amsterdam terugkeerde, hoorde hij al snel dat, behalve zijn vrouw ook zijn dochters waren omgekomen. Voor Miep was dit het moment waarop ze Otto het door haar veiliggestelde dagboek van Anne (Het Achterhuis) overhandigde. Otto heeft er voor gezorgd dat het dagboek van zijn dochter Anne is uitgegeven.